HISTORIA ŚLĄSKICH AUTOBUSÓW Geneza i rozwój KZK GOP !

I. Organizacja systemu komunikacyjnego do końca lat osiemdziesiątych

W okresie do końca lat osiemdziesiątych komunikacja miejska zorganizowana była w formie przedsiębiorstw komunikacji miejskiej lub zakładów komunikacji miejskiej w wielobranżowych przedsiębiorstwach gospodarki komunalnej i mieszkaniowej. W systemie zarządzania komunikacją miejską istniejącym w Polsce do 1989 roku modelowym rozwiązaniem było funkcjonowanie jednego przewoźnika obsługującego potrzeby przewozowe mieszkańców całego obszaru zurbanizowanego. Przedsiębiorstwo przygotowywało koncepcję obsługi przewozowej obszaru, rozkłady jazdy, prowadziło dystrybucję biletów oraz dokonywało ocen obsługi komunikacyjnej. Realizowanie wszystkich funkcji przez jedno przedsiębiorstwo było powodem występowania różnych negatywnych zjawisk. W szczególności można tu wymienić brak prowadzenia na szerszą skalę badań potrzeb przewozowych mieszkańców, układanie rozkładów jazdy uwzględniających w pierwszej kolejności sprawy eksploatacyjne oraz brak rzeczywistej kontroli jakości oferowanych usług komunikacyjnych i związana z tym słaba dyscyplina pracy kierowców. Pasażer odczuwał to między innymi poprzez częstsze wypadanie kursów oraz gorszą punktualność mimo zdecydowanie lepszych warunków ruchu na drogach. Usterki w funkcjonowaniu komunikacji tłumaczono zazwyczaj kłopotami w zatrudnieniu i zaopatrzeniu, co w warunkach tak zwanej gospodarki niedoboru było zjawiskiem powszechnym.

W województwie katowickim przez czterdzieści lat, aż do roku 1991, usługi komunikacji miejskiej świadczone były przez jeden podmiot - Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Katowicach. Firma we własnym zakresie opracowywała koncepcję obsługi przewozowej całego obszaru województwa, rozkłady jazdy, zajmowała się dystrybucją biletów i samodzielnie dokonywała oceny poziomu świadczonych przez siebie usług. Do kompetencji Wojewody (realizowanych przez właściwy wydział Urzędu Wojewódzkiego) należało zaś określanie poziomu cen usług komunikacyjnych, jak również zapewnienie dotacji z budżetu państwa.

Fakt istnienia wojewódzkiego podmiotu, jakim było WPK, nie oznacza jednak, że komunikacja zbiorowa była wówczas zintegrowana. Wielokrotnie podejmowano na przykład próby wprowadzenia wspólnych rozwiązań taryfowych, obejmujących autobusy i tramwaje WPK oraz regionalne połączenia kolejowe PKP i PKS. Pomimo wykonania kilku projektów dotyczących integracji taryfowo-biletowej komunikacji miejskiej i przewozów kolejowych, rozwiązanie to nie zostało nigdy wdrożone. Podobna sytuacja istniała w przypadku wzajemnej koordynacji tras i rozkładów jazdy. Trudno było mówić o skoordynowaniu oraz ograniczeniu dublowania się linii autobusowych i tramwajowych, pomimo iż znajdowało się to w gestii jednego przedsiębiorstwa. Należy też zwrócić uwagę, ze na szeroką skalę mieliśmy do czynienia z tzw. "systemem przewozów zamkniętych", wykonywanych na zlecenie przedsiębiorstw, niedostępnych dla wszystkich pasażerów. Brakowało również koordynacji połączeń autobusowych i tramwajowych z komunikacją kolejową.

II. Geneza Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP

Ustawa z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie terytorialnym (Dz.U. nr 16, poz. 95) stanowi, iż organizacja komunikacji miejskiej jest zadaniem własnym gmin. Ustawa przewiduje również możliwość tworzenia (m. in. w aglomeracjach miejskich) związków międzygminnych. W wielu aglomeracjach na świecie związki tworzone są przez państwo w trybie obligatoryjnym. W Polsce samorządy terytorialne mogą tworzyć związki w celu wspólnego wykonywania zadań publicznych, których wykonanie przekracza możliwości jednej gminy.

Przygotowując się do przejęcia organizacji komunikacji zbiorowej gminy oczekiwały propozycji takiego kierunku przekształceń organizacyjnych i własnościowych, który zagwarantuje rzeczywisty wpływ przedstawicieli gmin na komunikację zbiorową, doprowadzi do przejęcia przez gminy majątku oraz uzależni dofinansowanie od ilości i jakości usług komunikacyjnych. Na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego oraz gmin wykonane zostały opracowania oraz opinie przedstawiające koncepcje przekształceń organizacyjnych i własnościowych komunikacji zbiorowej w województwie. Wymienić można między innymi prace, które powstały w Biurze Studiów i Projektów Komunikacyjnych: "Ekonomiczno-finansowe założenia systemu kierowania transportem pasażerskim w województwie katowickim" oraz "Projekt zmian funkcjonowania transportu pasażerskiego w woj. katowickim uwzględniający samorządność terytorialną". Podobne koncepcje opracowano również w ramach prac ośrodków naukowych: "Model systemu organizacji transportu pasażerskiego w województwie katowickim", czy "Koncepcja organizacji Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP i komunalizacji majątku WPK w Katowicach".

Wymienione opracowania projektowe zasadniczo były zbieżne, co do podstawowych kierunków zmian. Kierunki te to:

rozdzielenie funkcji zarządzania komunikacją od przewozów,
decentralizacja sfery przewozów, wykorzystanie mechanizmu konkurencji w podnoszeniu efektywności systemu komunikacyjnego.

III. Powołanie i rejestracja Związku

Wykorzystując doświadczenia krajów wysoko rozwiniętych oraz wyniki prowadzonych w regionie prac naukowo-badawczych i projektowych, gminy aglomeracji katowickiej zdecydowały się urzeczywistnić koncepcję związku komunikacyjnego i utworzyłyKomunikacyjny Związek Komunalny Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (KZK GOP).

Zgromadzenie Założycielskie KZK GOP odbyło się 19 września 1991 r. Na początku do KZK GOP przystąpiło 11 gmin:

Katowice,
Bobrowniki,
Chorzów,
Gierałtowice,
Knurów,
Mysłowice,
Pyskowice,
Ruda Śląska,
Siemianowice,
Sosnowiec,
Zabrze.

Przewodniczącym Zarządu Związku został Pan Jacek Stankowski, radny gminy Mysłowice, który zajmował to stanowisko do roku 1994. Na Zastępcę Przewodniczącego Zarządu wybrano Pana Jerzego Orenowicza. W skład Zarządu powołano ponadto: Pana Piotra Judę, Pana Romana Urbańczyka oraz Panią Barbarę Żmidzińską. Pierwszym Przewodniczącym Zgromadzenia KZK GOP został natomiast Pan Henryk Ptasznik. Dokonano również wyboru Zastępców Przewodniczącego Zgromadzenia - Panów: Wojciecha Borońskiego i Romualda Mygę.

Wypada wspomnieć, iż otwarcia Zgromadzenia Założycielskiego dokonał Pan Jerzy Śmiałek, ówczesny Prezydent Miasta Katowic, od 1992 r. członek Zarządu KZK GOP a od 1994 r. Przewodniczący Zarządu i Dyrektor Biura Związku. Zgromadzenie prowadził PanPiotr Juda - Prezydent Sosnowca, poza przedstawicielami gmin w posiedzeniu uczestniczyli również zaproszeni goście: Wiceprzewodniczący Sejmiku Samorządowego Województwa Katowickiego Pan Emanuel Romańczyk, Pełnomocnik Wojewody ds. Przekształceń Wojewódzkich Przedsiębiorstw Użyteczności Publicznej Pan Bogusław Wojciechowski, Delegat pełnomocnika Rządu ds. Reformy Samorządu Terytorialnego Pan Andrzej Odorkiewicz oraz przedstawiciele Urzędu Wojewódzkiego i WPK Katowice.

Na inauguracyjnym posiedzeniu Zgromadzenia Związku uchwalono pierwszy Statut KZK GOP. Już wówczas ustalono metodę podziału dotacji do komunikacji miejskiej pomiędzy poszczególne gminy, opartą na liczbie wozokilometrów wykonanych na terenie gminy (składnik z wagą 0,7) i wielkości wybranych dochodów gminy (z wagą 0,3).

Uchwały o przystępowaniu do Związku były podejmowane przez gminy już od lutego 1991 r. Na samym początku zakładano, że w skład KZK GOP wejdą wszystkie gminy aglomeracji katowickiej, obsługiwane przez system komunikacji miejskiej. Brano ponadto pod uwagę cały system komunikacyjny, a więc zarówno linie autobusowe, jak i tramwajowe. W momencie powołania KZK GOP system komunikacji zbiorowej był koordynowany przez Wojewodę Katowickiego, a usługi komunikacyjne wykonywało nadal Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. Nie wiedziano wówczas jeszcze, że za niespełna dwa lata dojdzie nie tylko do podziału systemu komunikacyjnego na kilka podobszarów, ale także do oddzielenia trakcji tramwajowej od systemu przewozów autobusowych.

25 października 1991 r., na następnym posiedzeniu Zgromadzenia KZK GOP, powołano Skarbnika Związku, Pana Gerarda Barona.

16 grudnia 1991 r. KZK GOP został wpisany pod numerem 46 do prowadzonego w Urzędzie Rady Ministrów Rejestru związków międzygminnych. Łącznie z ogłoszeniem Statutu Związku w Dzienniku Urzędowym Województwa Katowickiego nr 12 z 30 grudnia 1991 r., pozycja 190, był to akt oznaczający właściwe rozpoczęcie działalności przez KZK GOP.

IV.Podział WPK Katowice i komunalizacja nowo powołanych przedsiębiorstw

W trakcie obrad inauguracyjnego Zgromadzenia KZK GOP wiadomo było już o podpisanym 13 września 1991 r., a więc niespełna tydzień wcześniej, Zarządzeniu Wojewody Katowickiego w sprawie podziału WPK Katowice. Dokument przewidywał powołanie, w oparciu o majątek dotychczasowych Zakładów (bądź Oddziałów) WPK, dwunastu autobusowych Przedsiębiorstw Komunikacji Miejskiej oraz Przedsiębiorstwa Komunikacji Tramwajowej z siedzibą w Katowicach. W wyniku podziału powstało również Przedsiębiorstwo Usług Technicznych Komunikacji Miejskiej "Jamna-Bus" w Mikołowie.

Przedsiębiorstwa Komunikacji Miejskiej powstały w Katowicach, Bytomiu, Gliwicach, Tychach, Sosnowcu, Jastrzębiu-Zdroju, Świerklańcu, Jaworznie, Olkuszu, Zawierciu, Czechowicach-Dziedzicach i Raciborzu. W skład PKT weszły wszystkie byłe zajezdnie tramwajowe WPK Katowice (Katowice, Będzin, Bytom, Chorzów, Gliwice). Podział zakończono w marcu 1992 roku, co nie oznaczało likwidacji przedsiębiorstwa WPK w Katowicach jako podmiotu prawnego. Mienie przedsiębiorstw autobusowych powstałych w wyniku podziału zostało skomunalizowane w 1992 i 1993 roku. Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej w Katowicach pozostaje nadal przedsiębiorstwem państwowym.

V. Organizacja i funkcjonowanie systemu komunikacyjnego w latach 1992-1994

Pomimo powołania Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP i jego rejestracji w grudniu 1991 roku, do końca czerwca 1993 r. system komunikacji miejskiej w aglomeracji katowickiej był nadal koordynowany przez Wojewodę Katowickiego. Jako powód takiego stanu przedstawiano nie zakończony jeszcze wówczas proces komunalizacji Przedsiębiorstw Komunikacji Miejskiej.

Nie zważając na powyższe, Komunikacyjny Związek Komunalny GOP podjął już w 1992 roku działania w kierunku określenia zasad funkcjonowania systemu komunikacyjnego aglomeracji katowickiej. 21 stycznia 1992 r. Zgromadzenie KZK GOP podjęło uchwałę w sprawie określenia zasad polityki taryfowej Związku. Wówczas to zrodziło się założenie o konieczności pokrycia kosztów funkcjonowania komunikacji zbiorowej na poziomie 70% dochodami taryfowymi. Zdecydowano się na preferowanie sprzedaży biletów okresowych, poprzez atrakcyjne dla pasażera, relatywnie niskie ceny w tym segmencie oferty biletowej KZK GOP. Postanowiono jednocześnie dążyć do systematycznego ograniczania podmiotowych ulg taryfowych oraz wprowadzenia taryfy strefowej. Podczas tego samego Zgromadzenia do Związku przyjęto kolejne dwie gminy: Dąbrowę Górniczą i Świętochłowice.

Trzy miesiące później - 10 kwietnia 1992 r. - członkiem KZK GOP została również gmina Pilchowice. Jednocześnie poszerzono skład Zarządu o Panów: Jerzego Śmiałka, Zdzisława Kleszcza, Franciszka Prajsa i Henryka Zagułę.

18 grudnia 1992 r. do KZK GOP przystąpiły gminy Będzin i Wojkowice.

1 marca 1993 r. władze wojewódzkie doprowadziły do podziału stosowanego systemu taryfowo-biletowego. Wyodrębniono dwa podsystemy: tramwajowy - obejmujący linie komunikacyjne PKT Katowice, oraz autobusowy - wspólny dla wszystkich komunalnych przedsiębiorstw przewozowych (PKM). Zarówno bilety tramwajowe, jak i autobusowe były emitowane i sprzedawane przez PKT. Dochody miały trafić do "wspólnej kasy" prowadzonej przez PKT i miały być dzielone między przedsiębiorstwa według kryterium wielkości pracy eksploatacyjnej w IV kwartale 1992 r. Stało się jednak inaczej. Przedsiębiorstwa otrzymały bilety w cenie druku i doszło do konkurencji w ich sprzedaży, a dochody pozostawały w przedsiębiorstwach. W następstwie szybko wzrosły prowizje za sprzedaż biletów przez dystrybutorów. Zerwaniu uległa relacja między efektywnością przedsiębiorstw przewozowych a ich dochodami.

W wyniku komunalizacji poszczególnych Przedsiębiorstw Komunikacji Miejskiej, w połowie 1993 r. funkcjonowało już kilka systemów taryfowych, osobnych dla komunikacji tramwajowej oraz poszczególnych podsystemów komunikacji autobusowej. W aglomeracji katowickiej jako pierwszy wprowadził własny system biletowy Związek Komunalny "Komunikacja Międzygminna" w Jaworznie - miało to miejsce 1 stycznia 1993 r. Kolejni organizatorzy wprowadzali swoje bilety począwszy od 1 lipca 1993 r. Wtedy też doszło do przejęcia organizacji systemu komunikacji autobusowej na obszarze 16 gmin członkowskich przez KZK GOP oraz wprowadzenia systemu taryfowego Związku.

W latach 1993-1994 na obszarze GOP funkcjonowało siedem ośrodków decyzyjnych:

Wojewoda - sterowanie systemem komunikacji tramwajowej,
w zakresie komunikacji autobusowej:
- Komunikacyjny Związek Komunalny Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w Katowicach - zarządzanie komunikacją miejską na obszarze gmin członkowskich,
- Związek Komunalny "Komunikacja Międzygminna" w Jaworznie,
- Międzygminny Związek Komunikacji Pasażerskiej w Świerklańcu -komunikacja na terenie Tarnowskich Gór, Piekar Śląskich i okolicznych gmin wiejskich,
- Miasto Tychy - przewozy komunalne na obszarze gmin sygnatariuszy Porozumienia Komunalnego Rejonu Tyskiego,
- Miasto Bytom,
- Miasto Gliwice.

Jak widać, w aglomeracji katowickiej nie doszło do utworzenia jednej instytucji zarządzającej transportem publicznym, chociaż bardzo wyraźnie zaznaczył się już proces integracji. Proces ten stawał się coraz bardziej wyraźny w następnych latach.

27 kwietnia 1993 r. z funkcji członka Zarządu KZK GOP odwołany został w związku ze złożoną rezygnacją Pan Piotr Juda.

VI. Zmiany organizacyjne we władzach KZK GOP oraz ważniejsze wydarzenia

Po zakończeniu pierwszej kadencji samorządów gminnych we wrześniu 1994 roku przeprowadzono kolejne wybory do władz gminnych. Po ukonstytuowaniu się nowych Rad i Zarządów Gmin zmienił się również skład Zgromadzenia Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP. Zgromadzenie KZK GOP drugiej kadencji zebrało się po raz pierwszy 27 września 1994 roku. Nowym Przewodniczącym Zgromadzenia został Pan Henryk Zaguła, a funkcję jego Zastępców pełnili odtąd Pan Jan Szwachuła oraz Pan Marek Mrozowski.

Na wspomnianym posiedzeniu Zgromadzenia Związku dokonano wyboru nowego Zarządu KZK GOP. Przewodniczącym Zarządu został Pan Jerzy Śmiałek, piastujący tę funkcję do dnia dzisiejszego. Podjęto uchwałę o powołaniu dwóch Zastępców Przewodniczącego Zarządu. Zostali nimi Panowie: Jacek Stankowski - Przewodniczący Zarządu pierwszej kadencji, a także Jerzy Orenowicz - który sprawował tę funkcję już drugą kadencję. W skład Zarządu zostali ponadto powołani Panowie: Wojciech Boroński, Michał Czarski, Marek Kopel, Henryk Ptasznik oraz Roman Urbańczyk.

Na jednym z kolejnych posiedzeń - 8 grudnia 1994 r. - Zgromadzenie KZK GOP przyjęło decyzję gminy Świętochłowice o wystąpieniu ze Związku. Powodem wystąpienia gminy była niekorzystna dla niej metoda określania udziału w globalnym poziomie dotacji do usług komunikacyjnych. Trzy tygodnie później - 30 grudnia 1994 r. - do Związku przyjęta została gmina Bytom, a skład Zarządu KZK GOP uzupełniono o Pana Józefa Korpaka, ówczesnego Prezydenta Miasta Bytomia.

21 kwietnia 1995 r. Zgromadzenie przyjęło rezygnację Pana Jacka Stankowskiego z funkcji Zastępcy Przewodniczącego Zarządu Związku.

30 czerwca 1995 roku odbyło się kolejne z ważnych posiedzeń Zgromadzenia KZK GOP. Uchwalono nie tylko przyjęcie do Związku z dniem 1 lipca 1995 r. kolejnych dwóch gmin: Chełma Śląskiego i Imielina, pozostających - po wyodrębnieniu z gminy Mysłowice - poza gronem gmin członkowskich KZK GOP, ale również znaczącą zmianę Statutu Związku. Przyjęto, że jeżeli obliczona według statutowego wzoru roczna wielkość dotacji gminnej jest o ponad 30% wyższa, niż udział wynikający z wielkości pracy eksploatacyjnej, to wówczas gmina płaci jedynie graniczną wartość dotacji, a powstały niedobór rozdziela się na pozostałych członków Związku zgodnie z proporcją wynikającą z udziału gmin w ogólnej wielkości pracy eksploatacyjnej KZK GOP. Dzięki temu gminy o wysokim poziomie dochodów przestały płacić dotacje w znacznym stopniu odbiegające od wielkości pracy eksploatacyjnej realizowanej na ich obszarze.

Jednolity tekst Statutu, uwzględniający powyższą poprawkę, przyjęty został 15 lutego 1996 roku. Postanowienia Statutu w nowym brzmieniu były korzystne dla gminy Świętochłowice, która postanowiła ponownie stać się członkiem Związku. 29 marca 1996 r. Zgromadzenie przyjęło Świętochłowice w skład gmin członkowskich KZK GOP.

30 sierpnia 1996 roku z funkcji Wiceprzewodniczącego Zgromadzenia Związku odwołano Pana Jana Szwachułę. Kolejne zmiany we władzach KZK GOP miały miejsce 15 listopada 1996 r. Wtedy to kolejnymi członkami Zarządu zostali Panowie: Marek Kińczyk (w miejsce odwołanego Józefa Korpaka) oraz Zygmunt Frankiewicz. Powołanie w skład Zarządu Prezydenta Gliwic związane było z kolejnym przełomowym wydarzeniem w historii KZK GOP - przyjęciem w poczet gmin członkowskich Związku gminy Gliwice, które nastąpiło z dniem 1 stycznia 1997 roku.

20 grudnia 1996 r. z funkcji Przewodniczącego Zgromadzenia KZK GOP odwołany został Pan Henryk Zaguła. Kolejny Przewodniczący, Pan Roman Gutkowski, powołany został uchwałą Zgromadzenia z dnia 14 lutego 1997 r. Wówczas również podjęto uchwałę o ponownym przyjęciu do Związku - 1 lipca 1997 r. - gmin: Knurów i Gierałtowice. Cztery miesiące później, 20 czerwca 1997 roku postanowiono włączyć do Związku gminę Siewierz, która stała się pełnoprawnym członkiem KZK GOP 1 stycznia 1998 r.

14 listopada 1997 roku, po złożeniu rezygnacji przez Pana Romana Gutkowskiego, Przewodniczącym Zgromadzenia został Pan Marek Mrozowski. Wiceprzewodniczącym Zgromadzenia został ponownie Pan Romuald Myga (20 lutego 1998 r.).

Wydarzeniem, o którym niewątpliwie warto wspomnieć, było podjęcie przez KZK GOP inicjatywy dotyczącej opracowania polityki transportowej dla aglomeracji katowickiej. Wyrazem zainteresowania Związku problematyką polityki zrównoważonego rozwoju systemu transportowego była uchwała Zgromadzenia z dnia 20 lutego 1998 roku w sprawie głównych kierunków polityki transportowej. Przyjęte założenia polityki dotyczyły nie tylko transportu zbiorowego, ale właśnie ta dziedzina była w oczywisty sposób głównym przedmiotem zainteresowania Związku. Zgromadzenie KZK GOP postanowiło upoważnić Zarząd do kontynuowania prac nad polityką transportową w zakresie dotyczącym komunikacji publicznej w aglomeracji katowickiej.

Jesienią 1998 roku miały miejsce kolejne wybory do samorządów lokalnych. Tym razem oprócz wyborów do rad gmin przeprowadzono również wybory do organów stanowiących nowych szczebli samorządu terytorialnego: powiatów oraz województw. 20 listopada 1998 roku po raz pierwszy w tej kadencji zebrało się Zgromadzenie KZK GOP. W czasie kolejnych wyborów do władz Związku wybrano następujące osoby:

Przewodniczący Zgromadzenia - Pan Antoni Marcinkiewicz,
Wiceprzewodniczący Zgromadzenia - Pan Jan Krawczyk,
Przewodniczący Zarządu - Pan Jerzy Śmiałek,
Zastępca Przewodniczącego Zarządu - Pan Jerzy Orenowicz,
Członkowie Zarządu - Panowie: Michał Czarski, Marek Kopel, Zygmunt Frankiewicz, Roman Urbańczyk, Kazimierz Jakóbczyk, Krzysztof Wójcik, Piotr Uszok.

Na posiedzeniu Zgromadzenia KZK GOP w dniu 20 listopada 1998 r. zapadła również decyzja o przyjęciu do związku gminy Radzionków, która rok wcześniej wyodrębniona została z obszaru innej gminy członkowskiej - Bytomia.

Do ważnych dat w historii Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP można zaliczyć 26 lutego 1999 r., kiedy powołano Komisję Rozwoju KZK GOP. Do zakresu działania Komisji należy opiniowanie i kształtowanie propozycji długofalowych działań strategicznych Związku oraz strategii finansowania komunikacji organizowanej przez Związek. Przewodniczącym Komisji Rozwoju został Pan Jan Krawczyk, a Zastępcą Przewodniczącego - Pan Tadeusz Olejnik.

16 kwietnia 1999 roku powołano kolejnego Zastępcę Zgromadzenia KZK GOP - Pana Marka Drożyńskiego.

Jedną z istotniejszych dziedzin działania KZK GOP w bieżącej kadencji było opracowanie koncepcji i podjęcie działań w kierunku integracji komunikacji autobusowej i tramwajowej w aglomeracji katowickiej. Działania te były przedmiotem obrad zespołu, w których oprócz KZK GOP uczestniczyli przedstawiciele Zarządu Województwa Śląskiego, gmin korzystających z komunikacji tramwajowej, Przedsiębiorstwa Komunikacji Tramwajowej w Katowicach i związków zawodowych. Zespół podjął pracę 11 marca 1999 r. i kontynuował ją na kolejnych spotkaniach aż do 20 maja 1999 roku. W wyniku prac zespołu powstał dokument pod nazwą "Założenia w zakresie organizacji i finansowania systemu komunikacji zbiorowej w aglomeracji katowickiej".

Członkowie zespołu byli zgodni co do faktu, że system komunikacyjny aglomeracji katowickiej powinien opierać się na wykorzystaniu zalet poszczególnych gałęzi transportu zbiorowego - zarówno komunikacji autobusowej, jak i tramwajowej. W dalszym horyzoncie integracja objąć powinna także transport kolejowy. Integracja poszczególnych podsystemów przewozowych jest koniecznym warunkiem sprawnego działania całego systemu, sprawnego i efektywnego prowadzenia polityki rozwoju usług komunikacji zbiorowej, optymalnego kształtowania oferty przewozowej oraz właściwego podziału zadań między poszczególne gałęziowe podsystemy komunikacyjne.

Wyniki prac zespołu były przedmiotem dyskusji na spotkaniu Zarządów Województwa Śląskiego oraz KZK GOP, które odbyło się 27 maja 1999 roku. Uczestnicy spotkania potwierdzili możliwość przejęcia przez KZK GOP organizacji i zarządzania transportem zbiorowym w aglomeracji katowickiej.

20 sierpnia 1999 r. KZK GOP przedstawił projekt porozumienia (umowy) określającej zasady przejęcia przez Związek organizacji komunikacji wojewódzkiej. Kolejnym krokiem było podjęcie przez Zgromadzenie KZK GOP w dniu 27 sierpnia 1999 roku uchwały, na mocy której upoważniono Zarząd KZK GOP do podjęcia czynności związanych z przejęciem organizacji komunikacji tramwajowej.

Wskutek rozbieżności opinii reprezentowanych przez Zarząd Województwa Śląskiego ze stanowiskiem przedstawionym przez KZK GOP, integracja komunikacji autobusowej i tramwajowej opóźniała się. 30 grudnia 1999 r. Zgromadzenie Związku podjęło ostateczną uchwałę, upoważniającą Zarząd KZK GOP do zawarcia do dnia 31 stycznia 2000 r. porozumienia z Zarządem Województwa w sprawie tworzenia zintegrowanego systemu komunikacji zbiorowej w aglomeracji katowickiej. W rezultacie porozumienie zostało podpisane 27 stycznia 2000 roku. Zagadnienie integracji systemu transportu zbiorowego aglomeracji katowickiej opisane zostało szerzej w rozdziale VII.

Za wydarzenie istotne dla rozwoju Związku można uznać dokonaną na podstawie uchwały Zgromadzenia z 29 października 1999 roku zmianę organizacji Biura KZK GOP. Funkcjonujący praktycznie od początku działalności Biura podział na pion przewozów, pion marketingu i pion finansowy oraz pion dyrektora naczelnego uległ modyfikacji poprzez przekształcenie pionu marketingu w pion rozwoju. Powyższa zmiana wzmocniła w Biurze Związku realizację zadań o charakterze strategicznym, związanych z opracowywaniem kierunków rozwoju - nie tylko samego Związku, ale całego systemu komunikacji zbiorowej. Powołano dział Badań i Rozwoju, którego głównym zadaniem ma być właśnie realizacja badań i opracowań strategicznych oraz przygotowywanie analiz o charakterze długofalowym.

VII. Strategia integracji komunikacji zbiorowej w aglomeracji katowickiej

Związek Komunalny GOP przyjął w swej działalności strategię polegającą w głównej mierze na wzmacnianiu atrakcyjności oferty przewozowej. Narzędziem służącym temu celowi była w pierwszej kolejności integracja komunikacji. Poczyniono szereg działań związanych z objęciem kolejnych gmin zintegrowanym systemem komunikacji miejskiej KZK GOP. 27 maja 1994 r. Zgromadzenie Związku przyjęło dokument pod nazwą: "Aktualny stan i kierunki rozwoju komunikacji publicznej w aglomeracji katowickiej". W dokumencie założono, że pożądanym kierunkiem rozwoju transportu zbiorowego w aglomeracji jest stworzenie zintegrowanego systemu biletowego (również dla trakcji tramwajowej) oraz jednolitego systemu finansowania komunikacji (skupienie w budżecie Związku wszelkich dochodów i środków finansowych przeznaczonych na finansowanie systemu transportu zbiorowego). Związek został wskazany, jako podmiot predestynowany do kreowania polityki rozwoju i zarządzania komunikacją tramwajową, pozostającą wówczas w gestii administracji rządowej. Podkreślono konieczność organizacyjno-prawnych przekształceń przedsiębiorstw przewozowych, a także ich restrukturyzację z naciskiem na wzrost efektywności gospodarowania.

Od 1994 roku do Związku przystępowały kolejne gminy:

Sławków (od 1 kwietnia 1994 r.),
Bytom (od 1 stycznia 1995 r.),
Imielin i Chełm Śląski (od 1 lipca 1995 r.),
Gliwice (od 1 stycznia 1997 r.),
Siewierz (od 1 stycznia 1998 r.),
Radzionków (od 1 stycznia 1999 r.).

Zawierano również umowy o organizacji linii autobusowych na terenie innych gmin - m.in.: Pyskowice, Lędziny, Pilchowice, Ornontowice, Orzesze, Łazy, Czerwionka-Leszczyny, Mikołów.

Już w sierpniu 1993 r., w trosce o pasażerów korzystających z połączeń autobusowych i tramwajowych, podpisano umowę o wprowadzeniu wspólnego biletu miesięcznego KZK GOP i PKT Katowice. W listopadzie 1994 r. zawarto porozumienie taryfowo-biletowego z MZKP w Świerklańcu w sprawie stosowania biletów KZK GOP na liniach obydwu organizatorów komunikacji (bilety MZKP zostały wycofane). Kolejnym krokiem w procesie integracji oferty komunikacyjnej w aglomeracji katowickiej była niewątpliwie umowa podpisana z Miejskim Zarządem Komunikacji w Tychach. Dzięki niej od 1 lipca 1997 r. wprowadzono wspólny bilet miesięczny, ważnego w całej sieci komunikacyjnej KZK GOP oraz MZK Tychy.

Proces integracji nie przebiegał jednak bez przeszkód. Z końcem 1993 r. z członkostwa w KZK GOP zrezygnowały gminy: Gierałtowice, Knurów, Pilchowice oraz Pyskowice. Było to niewątpliwie związane z pozostawaniem sąsiednich Gliwic poza systemem KZK GOP. Gminy te postanowiły powierzyć organizację komunikacji miejskiej głównemu przewoźnikowi, wykonującemu usługi komunikacyjne na obszarze tych gmin - PKM Gliwice. 1 stycznia 1995 roku poza gronem gmin członkowskich Związku znalazła się gmina Świętochłowice. Po dokonaniu korekty Statutu KZK GOP gmina Świętochłowice ponownie przystąpiła do Związku (od 1 lipca 1996 r.). Po przystąpieniu Gliwic do KZK GOP, w skład gmin członkowskich Związku powróciły gminy Knurów i Gierałtowice (od 1 lipca 1997 r.).

W rezultacie, według stanu na koniec 1999 roku, KZK GOP wchodziły 23 gminy: Katowice, Będzin, Bobrowniki, Bytom, Chełm Śląski, Chorzów, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Gierałtowice, Gliwice, Imielin, Knurów, Mysłowice, Psary, Radzionków, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Siewierz, Sławków, Sosnowiec, Świętochłowice, Wojkowice, Zabrze. Związek organizował komunikację na 322 liniach zlecanych 24 przedsiębiorstwom przewozowym. Z biletem KZK GOP w komunikacji autobusowej można było podróżować na obszarze 46 gmin centralnej części województwa śląskiego.

Tabela nr 1 Rozwój przestrzenny i demograficzny KZK GOP

	*1994 rok*	*1995 rok*	*1996 rok*	*1997 rok*	*1998 rok*	*1999 rok*	*Wzrost 99-94*
Liczba gmin KZK GOP	15	17	18	21	22	23	*53,3%*
Powierzchnia (km²)	992	1 063	1 076	1 283	1 384	1 397	*40,8%*
Liczba mieszkańców	1 600 501	1 758 881	1 811 601	2 070 698	2 051 999	2 061 362	*28,8%*

Źródło: opracowanie KZK GOP.

W 1999 roku prowadzono prace przygotowawcze do pełnego zintegrowania zarządzania komunikacją tramwajową i autobusową w aglomeracji katowickiej. W efekcie wypracowanych założeń, 27 stycznia 2000 r. podpisano porozumienie pomiędzy Zarządem Województwa Śląskiego a KZK GOP, na mocy którego Związkowi powierzono organizację zintegrowanego systemu komunikacji autobusowej i tramwajowej w aglomeracji katowickiej. Porozumienie zakłada optymalizację obsługi komunikacyjnej aglomeracji, a także, co najistotniejsze dla pasażerów, wprowadzenie jednolitego systemu opłat za przejazdy komunikacją autobusową i tramwajową oraz ujednoliconych wzorów biletów. Dzięki staraniom KZK GOP nastąpił kres niekorzystnej zarówno dla mieszkańców aglomeracji, jak i osób przyjezdnych, sytuacji, kiedy w obydwu systemach komunikacyjnych obowiązywały różne rodzaje biletów i odmienne systemy opłat. Przewidziano wspólne, wieloletnie finansowanie systemu komunikacji zbiorowej w aglomeracji katowickiej, a ponadto opracowanie i wdrożenie zintegrowanego systemu wszystkich środków zbiorowego transportu osób.

Tabela nr 2 Rozwój systemu komunikacji autobusowej KZK GOP.

	*1994 rok*	*1995 rok*	*1996 rok*	*1997 rok*	*1998 rok*	*1999 rok*	*Wzrost 99-94*
Długość tras [km]	1 013	1 281	1 301	1 464	1 573	1 576	*55,6%*
Długość linii [km]	3 318	3 798	4 463	4 807	5 417	5 403	*62,8%*
Praca eksploatacyjna [wzkm]	51 139 768	58 928 632	60 366 799	68 641 842	71 033 258	71 962 831	*40,7%*
Liczba przewiezionych pasażerów	210 000 000	265 000 000	270 000 000	292 000 000	288 000 000	280 000 000	*33,3%*

Źródło: opracowanie własne KZK GOP.

Dla pasażerów podpisanie porozumienia oznaczało rozpoczęcie od 1 lutego 2000 roku wzajemnego honorowanie biletów jednorazowych KZK GOP i PKT. Od 1 marca obowiązuje już jeden bilet - dotychczasowy bilet autobusowy KZK GOP. Związek stał się zatem organizatorem zarówno komunikacji autobusowej, jak i tramwajowej. Obecnie prowadzone są rozmowy nad poszerzeniem porozumień taryfowych podpisanych przez KZK GOP z innymi organizatorami transportu zbiorowego. Działania te dotyczą funkcjonującego porozumienia taryfowego z MZK Tychy oraz opracowania i wdrożenia podobnego porozumienia z gminą Jaworzno.

W ciągu najbliższych dwóch lat KZK GOP przewiduje podjęcie działań zmierzających do poprawy efektywności transportu zbiorowego w aglomeracji. W późniejszym okresie planowane są przedsięwzięcia zmierzające do aktywnej rywalizacji komunikacji zbiorowej z motoryzacją indywidualną.

W pierwszym okresie założono dalszy postęp procesu integracji komunikacji zbiorowej, w tym działań w kierunku powiązania systemów komunikacji autobusowej i tramwajowej z systemem aglomeracyjnych przewozów kolejowych. Podejmowane będą działania w kierunku dalszego rozwoju rynku usług przewozowych, poprzez rozszerzenie zastosowania przetargów na świadczenie usług przewozowych, bardziej elastyczne reagowanie na zmiany popytu. Nastąpić powinna przebudowa umów przewozowych, tak aby umożliwiały one, w szerszym niż do tej pory zakresie, uwzględnianie elementów jakościowych usług komunikacyjnych. Podejmowane będą działania w kierunku zapewnienia bezpieczeństwa podróży, wprowadzania nowych produktów, np. linii mikrobusowych, czy ujednolicenia informacji podawanej pasażerom do wiadomości w pojazdach z informacją przystankową i innymi rodzajami informacji pasażerskiej.

Po roku 2002 przewiduje się rozszerzenie działań na rzecz poprawy konkurencyjności komunikacji miejskiej organizowanej przez KZK GOP. Zamierzenia Związku obejmują zastosowanie nowoczesnych technologii przewozowych -upowszechnienie pojazdów niskopodłogowych, tworzenie sieci szybkiego tramwaju, wykorzystanie zautomatyzowanych systemów informacji pasażerskiej i pomiaru popytu na usługi przewozowe, a także nowoczesnych metod gromadzenia opłat taryfowych. Szanse rozwoju systemu komunikacyjnego można upatrywać w:

stworzeniu przesłanek do optymalizacji przewozów i właściwego podziału zadań przewozowych pomiędzy komunikację autobusową, tramwajową i w perspektywie kolejową,
wzmocnieniu (w wyniku integracji) pozycji konkurencyjnej komunikacji zbiorowej względem transportu indywidualnego,
ustabilizowanym rynku usług przewozowych (istniejące obecnie komunalne spółki przewozowe funkcjonują w sposób efektywny, nie przewiduje się więc większych zmian własnościowych),
modelu organizacji komunikacji zbiorowej, zapewniającym efektywność świadczonych usług.

.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.-.

Opracowano w KZK GOP.
Redakcja: Krzysztof Sobański

www.kzkgop.com.pl